FYLGJUR Wilderness First Aid & Survival

Deelsessies Situational Awareness, Congres Situationele Commandovoering Brandweer, IFV/Brandweeracademie, Arnhem
woensdag 18 november 2015

Ricardo Weewer, lector Brandweerkunde IFV
Vandaag vindt bij het Instituut voor Fysieke Veiligheid (IFV) in Arnhem het congres Situationele Commandovoering plaats, daar leid ik twee deelsessies over Situational awareness. Begin dit jaar heb ik in opdracht van het IFV en de Brandweer Amsterdam-Amstelland het deelproject Mindfulness m.b.t. situationele commandovoering voor twee groepen OVD's van respectievelijk Brandweer A-A en Kennemerland/H-M uitgerold.

Hans Hazebroek, senior onderzoeker Brandweeracademie IFV over het systeem situationele commandovoeringHet systeem situationele commandovoeringJelle Groenendaal, onderzoeker over het systeem situationele commandovoeringJelle Groenendaal, onderzoeker, over het systeem situationele commandovoering
Lezingen
Om 0930 opent Wim Beckmann, manager Brandweeracademie als dagvoorzitter het congres. De zaal zit goeddeels vol met brandweerofficieren en beleidsmakers vanuit het hele land, er zijn ook collega's uit Vlaanderen aanwezig.
Ricardo Weewer, lector Brandweerkunde IFV geeft een uiteenzetting over de aanleiding van het onderzoek en conclusies over het huidige systeem. De brandweerorganisatie is volop in beweging. De huidige tijd vraagt om andere opleidingsmethodieken en werkwijzen. Manschappen, bevelvoerders en officieren zullen daarin de komende jaren stapsgewijs aan blootgesteld worden.
Hans Hazebroek, senior onderzoeker Brandweeracademie IFV en Jelle Goenendaal, inmiddels senior advisor Cyber Resilience and Crisis Management Deloitte Nederland, verklaren aan de hand van duidelijke voorbeelden het systeem Situationele commandovoering. 

Commandostructuur
De huidige commandostructuur is zuiver hiërarchisch, de hoogst leidinggevende heeft overzicht en beslist. Het doel is een gecoördineerde en snelle inzet, waarbij eenduidigheid (alle neuzen de zelfde kant op) en expliciete besluitvorming over doel versus risico in de inzet bepalend zijn.

Innovatie
Er zijn drie incidenttypen, te weten: simpel, ingewikkeld en complex. Tegelijk bestaan er drie commandotypen, namelijk: hiërarchisch, specialistisch en 'swarming'.
Daarin bestaat een omgevingsbalans of disbalans. Hoe complexer een incident, hoe duidelijker het is dat de bestaande hiërarchische commandostructuur niet toereikend en zelfs onmogelijk is. Het is ten enenmale onmogelijk in de hitte van de strijd ('Fog of war') overzicht te hebben. Daarom wordt er naarstig gezocht naar andere werkwijzen en commandostructuren om complexe incidenten te lijf te kunnen gaan.

Realiteit
De realiteit is weerbarstig en staat veelal haaks op plannen, procedures en de vakbekwaamheid. Het is daarom verklaarbaar dat de organisatiewijze schuurt met de praktijk en het is ook vanzelfsprekend dat bevelvoerders en brandweerofficieren in de praktijk afwijken van het ontwerp. Situationele commandovoering wordt nu als de oplossing gezien, het vormt feitelijk de match tussen incident en organisatie. Het overzicht wordt bepaald door de overgang naar hiërarchisch of specialistisch. 

Swarming
Het Duitse leger heeft aan het eind van WWI aan het westfront geëxperimenteerd met kleine, mobiele gevechtseenheden, die zeer effectief bleken. In WWII is die doctrine verder ontwikkeld en heeft dat uitgemond in de zogeheten Auftrakstaktik. Een eenheid krijgt een opdracht, binnen een bepaalde bandbreedte en met een helder oogmerk kan naar eigen bevinden opgetreden worden. Het Nederlandse leger kent deze methodiek als opdrachtgerichte commandovoering, hetgeen bij de brandweer 'swarming' genoemd wordt. Zoals een zwerm vogels die intuïtief en vanzelfsprekend in complexe omstandigheden synchroon bewegen.

Situationele commandovoering
Het doel is het maximaliseren van daadkracht binnen de kaders van veiligheid. Bij een groot incident zal sprake zijn van swarming. Een bevelvoerder leidt een zelfsturende eenheid, die in onderling overleg met andere bevelvoerders een nader te bepalen en te volgen strategie uitvoert. De rol van de (H)OVD is verkennend, beeldvormend en voorziet in het maken van een plan.

Praktijkervaring 
Tot de verbeelding spreekt het persoonlijke verhaal van Edwin van Deelen, OVD Gelderland-Zuid bij een ontruiming van de seniorenflat de Notenhout in het Nijmegeese Neerbosch-Oost op 20 februari 2015. Als gevolg van een brand in een op de begane grond gevestigde cafetaria kwamen vier bewoners om het leven. De zaal is muisstil en vrijwel iedereen zit op het puntje van zijn stoel.

Integraal

Over de integrale werkwijze van chaos training en 'swarming' heb ik begin 2014 een artikel gepubliceerd in Crisis Response Journal. Met name voor de collega's van de brandweer Zoetermeer (VRH), Brandweer Rotterdam-cluster IJsselland (VRR) en brandweer Goeree-Overflakkee (VRR) heb ik in het recente verleden complexe scenario's opgezet.

Human factors

Binnen de brandweer bestond tot voor kort nauwelijks enige aandacht voor het onderdeel Human factors. Dat is opmerkelijk omdat met name Defensie al lang bekend is met de invloed van externe omstandigheden op het functioneren en de prestaties van de soldaat tijdens gevechtsacties. Professor Hein Daanen, thermofysioloog bij TNO doet al sinds jaar en dag onderzoek naar de effecten van koude, hitte en stress op het prestatievermogen van militairen, brandweermensen, expeditieklimmers en topsporters.

Mindfulness
Het bewustzijn met betrekking tot je eigen innerlijke systeem is fundamenteel. Om de chaos buiten jezelf te kunnen overzien tijdens een incident, zul je eerst een goed contact met je gevoel moeten maken. Wanneer je bewust bent van je ademhaling, scherp en alert bent, kun je een complexe situatie mogelijk beter inschatten.

Deelsessies
Na de lunch ga ik met ijsvriendin en collega koude trainer Myung Sanstra naar de zaal om twee aaneengesloten workshops te leiden over Situational awareness.
Tegelijkertijd houdt elders in het pand Barry van 't Padje (Brandweer Amsterdam-Amstelland) een verhaal over Informatie als basis van commandovoering. Ed Oomes (Rizoomes) vertelt over De vergevingsgezinde infrastructuur en Tom Bijlsma (Defensie Academie) spreekt over Samenwerking in situationele commandovoering.

Situational awareness
Het bewustzijn van je omgeving wordt direct bepaald door je ademhaling. Tijdens extreme stress-situaties zal je ademhaling versnellen en verlies je snel contact met je lijf. Door tactical breathing toe te passen, pak je de regie weer terug. Het gaat er hierbij intrinsiek om te voorkomen dat je als manschap, bevelvoerder of officier in een incident gezogen wordt.  Er zijn vele methodieken te bedenken waarin je je bewustzijn kunt aanscherpen. Een manier is koude training. Dat is heel praktisch.

Ademlucht
Als brandweerman heb ik tijdens mijn opleiding nooit geleerd om te gaan met mijn ademhaling. Dat leer je door te doen, werd er meestal door de instructeurs gezegd. De overdruk in een gelaatsstuk, het gewicht van je uitrusting, de straal en de ademluchtfles die je mee draagt, de hitte, het slechte zicht, de spanning en inspanning kunnen er makkelijk voor zorgen dat je in paniek je fles leegtrekt. Hyperventilatie bij het lopen met ademlucht kan tot direct levensbedreigende situaties leiden. Door dagelijks ademhalingsoefeningen te doen, vergroot je de weerbaarheid. Voor brandweerduikers is dat overigens 'common sense'.

Energiemanagement 
Een wezenlijk onderdeel van training bestaat uit energiemanagement. Hoe zit een brandweerman in zijn lijf? Hoe voelt hij zich? Na iedere inzet is het van belang dat er voldoende vocht gedronken wordt, meestal is dat water of zijn dat AA-drankjes. Zo'n flesje bevat gemiddeld twaalfenhalve suikerklontjes. Wanneer je dorst hebt, drink je er makkelijk twee achter elkaar, dat zijn dan vijfentwintig suikerklontjes. Je bloedsuikerspiegel zal daardoor geweldig fluctueren. Op termijn kan dat de gezondheid en inzetbaarheid van een brandweerman systemisch ondermijnen.

Koude en hitte
IJs en vuur zijn overeenkomstig in de zin dat ze beide fascinatie en een existentiële angst kunnen oproepen. Plotse blootstelling aan extreme koude bij het overboord vallen uit een reddingsboot of tijdens een inzet geconfronteerd worden met een flash-over, kan in beide situaties levensbedreigend zijn. Daarom is koude training een praktische manier om met je eigen weerstanden om te gaan en te leren hoe je je ademhaling tijdens stress-situaties kunt leren reguleren.
Tijdens het deelproject Mindfulness begin 2015 ging ik met de OVD's de zee in bij Zandvoort en het water van de Bosbaan in het Amsterdamse bos. 

IJstraining
Binnen in de zaal staan drie bakken met water en ijs. Na een nulmeting en een aantal ademsessies verzoeken we de aanwezigen minimaal een minuut beide handen in het koude water te houden. De weerstand en pijn zijn evenredig. Wanneer het lukt om gefocust te blijven, kun je de kou makkelijker weerstaan. In ieder geval ben je je op dat moment heel bewust van je ademhaling.
De reacties zijn zondermeer enthousiast. Een brandweerofficier van de vliegbasis Woensdrecht vertelt me dat hij in eerste instantie sceptisch was, maar dat het het hem nu helemaal helder is dat deze aanpak waardevol en essentieel is.
Vanzelfsprekend kun je voor een uitruk vanuit de kazerne niet standaard een ijsbad nemen. Het gaat er om dat wanneer je regelmatig koud doucht, jezelf bloot stelt aan koude, je je steeds meer bewust wordt van je ademhaling, met name wanneer de nood aan de man is.
Deelsessie situational awarenessKoude training als methodiekKoude training als methodiekDeelsessie situational awarenessKoude training als methodiekKoude training als methodiekIJsvriendin en collega Myung


Terug naar het blogarchief